بعد اين جمله را از فوير باخ - كه يك مادى معروف است - نقل مىكند كه : هرآنچه انسان را برانگيزد ، ناچار بايستى به مغز رسيده باشد « 1 » . منتها شكلى كه آن امر در مغز پيدا مىكند ، بيش از هر چيز بسته به شرايط زندگى است « 2 » فصلى تحت عنوان « موجود اجتماعى و وجدان » باز كرده است و در آن ، سخن معروف ماركس را نقل مىكند كه : وجدان افراد ، وجود اجتماعى آنها را نمىسازد . وجود اجتماعى افراد است كه وجدان آنها را مىسازد « 3 » مىگويد : مىدانيم كه افكار ما انعكاس امور و موجودات است « 4 » . مقاصدى هم كه در نهاد افكار ما وجود دارد ، انعكاس همان امور است « 5 » مقاصد و هدفها و ايده‌هاى ما هم انعكاس همان امور است . اين مطلبى است كه ما بايد روى آن توجه كنيم كه آيا مقاصد و هدفهاى بشر هم انعكاس همين امور است يا چيز ديگرى است ، مقاصد بشر از ساختمان داخلى و سرشت و نهاد بشر سرچشمه مىگيرد ؛ آيا اين‌جور است يا مقاصد را هم اجتماع به ما مىدهد ؟ اين سؤالى است كه براى ما باقى مىماند كه بعدها بايد جواب بدهيم و مطلب مهمى است . باز تكرار مىكنم : آيا مقاصد و هدفهاى بشر هم تابع شرايط اجتماعى است و

--> ( 1 ) معلوم است ؛ انسان كارش اختيارى است و كار اختيارى يعنى تابع انديشه و اراده . ( 2 ) همان مأخذ ، ص 195 ( 3 ) همان مأخذ ( 4 ) راست است ، فكر ما عبارت است از انعكاس اشياء در مغز . ( 5 ) همان مأخذ